Neubau

Czyli zabudowa z okresu międzywojennego

Pokaż na mapie
ul. Pod Kasztanami 33-34a
40-471, Katowice-Giszowiec
ul. Pod Kasztanami 15-22, 38-39
40-462, Katowice-Giszowiec
ul. Kosmiczna 1-18, 26-49
40-457/40-462, Katowice-Giszowiec

Zabudowania gospodarcze
Zabudowania gospodarcze

Projektanci Giszowca, Emil i Georg Zillmannowie, do jego rozplanowania posłużyli się siatką kwadratów o szerokości 130x130m (8 kolumn, 6 rzędów). Na mapach łatwo zauważyć, że południowo-zachodni róg osiedla pozostał niezabudowany, prawdopodobnie ze względu na nieustabilizowany teren i przechodzące tamtędy dawne sztolnie pola górniczego „Jakub”. Z myślą o dalszej rozbudowie, pozostawiono jednak pas terenu o szerokości 130 metrów po wschodniej stronie osiedla, ograniczony istniejącą już wcześniej drogą leśną.

Do planów rozbudowy powrócono po pierwszej wojnie światowej, gdy w związku z dobrą koniunkturą gospodarczą zaistniała potrzeba pozyskania nowych pracowników do kopalni „Giesche”. Przedłużając ulice Agathestraße i Bergtalstraße w kierunku wschodnim, podzielono obszar rezerwowy na trzy bloki zabudowy. Nie planowano jednak kontynuować założeń Uthemanna. Zdecydował rachunek ekonomiczny – zamiast pojedynczych domów z dużymi ogrodami postanowiono na gęstszą zabudowę szeregową, przypominającą w swoich założeniach sąsiedni Nikiszowiec, tj. w blokach okalających centralne place. Zabudowa składała się w większości z domów szeregowych, ale część założenia stanowiły też wolnostojące domy wielorodzinne. Od strony wewnętrznej do wszystkich budynków przylegały zabudowania gospodarcze z chlewikami. Mieszkańcom udostępniono też bardzo niewielkie ogródki. W przeciwieństwie do Nikiszowca, budynki miały spadziste dachy i nawiązywały swoją architekturą do pozostałej części osiedla. Nie zdecydowano się jednak na zatrudnienie Zillmannów. Projekty nowych budynków sygnowało Baubüro der Gieschegrube (Biuro Budowlane kopalni „Giesche”).




Fragment mapy z 1943 roku.
z zasobów AP Katowice


Nowy dom towarowy
Nowy dom towarowy

Koncesje budowlane uzyskano w latach 1920, 1921 i 1924. Warto nadmienić, że na początku lat 20. na obszarze planowanej zabudowy powstała odnoga linii wąskotorowej, prowadząca do szybu wschodniego i cegielni. Kolej wąskotorowa przecinała więc linię nowych zabudowań na osi północ-południe. Mieszkańcy Giszowca szybko ochrzcili najmłodszą część osiedla mianem Neubau (niem. nowa zabudowa). Nazwa ta, w spolszczonej wersji nojbał, funkcjonuje do dziś, mimo że te „nowe budynki” dobiegają już swym wiekiem do „setki”. Rozbudowa osiedla skutkowała naturalnie wzrostem liczby mieszkańców. W 1936 roku Giszowiec zamieszkiwały już 5463 osoby.

Blok III (środkowy) pozostawiono jako rezerwowy, bez zabudowy. W samym jego środku usytuowano jednak duży, trzypiętrowy obiekt mieszkalno-handlowo-usługowy. Według zachowanych w archiwum kopalnianym planów gmach miał być symetryczny, jednak południowego skrzydła nigdy nie wybudowano. Na piętrach urządzono mieszkania, a na parterze znalazły się lokale usługowe, między innymi „Skład Towarów Kolonialnych” Mandrysza. W późniejszych latach za budynkiem konsumu powstały jeszcze pojedyncze zabudowania gospodarcze. Po drugiej wojnie światowej, w prawej części budynku swój zakład fryzjerski otworzył Ludwik Lubowiecki. Przez długie lata zakład stanowił ważny punkt na mapie giszowca, będąc nie tylko lokalem usługowym, ale z czasem przekształcając się w małą galerię sztuki, gromadzącą kolekcję malarstwa Ewalda Gawlika. Zakład-galeria funkcjonował do 2016 roku. Później miasto wykwaterowało wszystkich najemców i lokatorów konsumu, a sam budynek oczekuje obecnie na remont i nową funkcję.




Projekt z czerwca 1923, zatytułowany „Poszerzenie kolonii Giszowiec - Blok 3 - Budynek domu towarowego”.
Okazuje się, że budynek miał być symetryczny, jednak ostatecznie prawe skrzydło nigdy nie powstało.

z archiwum KWK „Wieczorek”


Wyburzanie domów wielorodzinnych Neubau
Wyburzanie domów wielorodzinnych Neubau

Na początku lat 50 kopalnia „Wieczorek” postanowiła wypełnić wolną przestrzeń rezerwowego bloku III. Tym razem zdecydowano się jednak na luźniejszą zabudowę w postaci jednakowych domów dwurodzinnych, otoczonych ogródkami. W podobnym czasie powstał również rząd 13 ceglanych budynków po wschodniej stronie ulicy Kosmicznej.

Niestety, już w latach 70. stara część tzw. Neubau została przeznaczona do wyburzenia w ramach projektowanej tzw. II jednostki mieszkaniowej. Do czasów współczesnych udało się zachować jedynie konsum, wschodnią pierzeję domów szeregowych wzdłuż ulicy Kosmicznej i 4 domy wielorodzinne na przedłużeniu ulicy Działkowej. Na miejscu północnej części zabudowy powstały bloki przy dzisiejszej ul. Miłej 42-58. W latach 2003-2004 zabudowę części południowej uzupełniło osiedle TBS, doskonale nawiązujące swoją formą i gabarytami do międzywojennej architektury.




Oprac. Paweł Grzywocz
Literatura:
  • J. Tofilska Giszowiec. Monografia Historyczna, wyd. Muzeum Historii Katowic, Katowice 2016
  • materiały własne